Struktury niehierarchiczne

Struktura niehierarchiczna nie usuwa różnic między elementami. Zmienia jedynie sposób, w jaki różnice uzyskują znaczenie. Zamiast stałej drabiny pojawia się układ punktów, których znaczenie rośnie i maleje wraz z aktualnym przebiegiem relacji. Jednostka może przez krótki czas pełnić funkcję centrum, a po ustaniu potrzeby powrócić do pozycji równoległej wobec pozostałych. W takim modelu wpływ nie jest własnością, lecz stanem przejściowym.

Najważniejsza staje się zdolność do podtrzymania połączenia między elementami, które wcześniej nie tworzyły wspólnej osi. Gdy powstaje nowe przecięcie, porządek chwilowo zagęszcza się wokół niego. Nie oznacza to jednak ustanowienia nowej hierarchii. Punkt pozostaje ważny tylko tak długo, jak długo przenosi informację, napięcie lub decyzję między sąsiednimi warstwami.

W klasycznym układzie kontrola spływa z góry i pozostawia czytelny ślad. W strukturze niehierarchicznej kontrola ujawnia się jako suma lokalnych korekt. Każdy fragment obserwuje najbliższe otoczenie, reaguje na odchylenie i przekazuje dalej jedynie część własnego stanu. Rezultatem nie jest jednolita decyzja, lecz synchronizacja wystarczająca do utrzymania ruchu.

Taki porządek bywa trudniejszy do opisania, ponieważ nie posiada jednego miejsca, w którym można wskazać przyczynę. Zmiana może zacząć się na obrzeżu, przejść przez kilka słabych połączeń i dopiero później stać się widoczna w centrum. Analiza wymaga więc obserwowania przejść, nie pozycji, oraz rejestrowania chwil, w których relacja zmienia kierunek bez formalnego komunikatu.

WXF traktuje punkt styku jako element ważniejszy od trwałego węzła. Punkt styku może istnieć bardzo krótko, a mimo to przekształcić cały przebieg relacji. Jego wartość wynika z możliwości zetknięcia dwóch odmiennych porządków bez konieczności ich ujednolicania. Właśnie w takim miejscu powstaje nowa konfiguracja: nie jako wspólny model, lecz jako wystarczająca zgodność do wykonania kolejnego ruchu.

Struktury niehierarchiczne nie potrzebują pełnej spójności. Potrzebują jedynie takiej liczby aktywnych przejść, która pozwala uniknąć zamknięcia. Gdy jedno połączenie zanika, inne może przejąć jego funkcję. Całość pozostaje więc zdolna do zmiany bez konieczności odbudowy centralnego porządku.

Powiązane obszary rozwijają sąsiednie mechanizmy tego samego modelu badawczego.